Anayasa

Türkiye Cumhuriyeti, ilk Anayasası’nı 1924 yılında kabul etmiştir. 1924 Anayasası, başta ulusal egemenlik olmak üzere, 1921 Anayasası’nın temel ilkelerini devam ettirmiştir. 1921 Anayasası’nda olduğu gibi 1924 Anayasası’nda da Türkiye Büyük Millet Meclisi “ulusun yegâne temsilcisi” sayılmıştır. Türkiye Cumhuriyeti’nin ikinci Anayasası, 1961 yılında kabul edilmiş ve iki meclisli bir Parlamento sistemi getirilmiştir: 450 milletvekilinden oluşan Millet Meclisi ve genel oyla seçilen 150 üye ile Cumhurbaşkanı tarafından seçilen 15 üyeden oluşan Cumhuriyet Senatosu. Bu iki meclis Türkiye Büyük Millet Meclisi’ni oluşturur. Türkiye Cumhuriyeti’nin 1982 yılında halk oylaması ile yürürlüğe konan üçüncü Anayasası ise hâlen yürürlüktedir. 1982 Anayasası uyarınca, egemenlik kayıtsız şartsız ulusundur.

 

1982 Anayasası, Türkiye Cumhuriyeti’nin ülkesi ve ulusuyla bölünmez bir bütün olduğunu ve Türkiye Cumhuriyeti’nin demokratik, lâik ve sosyal bir hukuk devleti olduğunu vurgular. Herkes dil, ırk, renk, cinsiyet, siyasi düşünce, felsefî inanç, din, mezhep ve benzeri sebeplerle ayırım gözetilmeksizin kanun önünde eşittir. 1982 Anayasası ifade özgürlüğü, basın özgürlüğü, yerleşme ve seyahat özgürlüğü, din ve vicdan özgürlüğü, düşünce ve kanaat özgürlüğü, düşünceyi açıklama ve yayma özgürlüğü, dernek kurma özgürlüğü, haberleşme özgürlüğü, özel hayatın gizliliği, mülkiyet hakkı, toplantı ve gösteri yürüyüşü düzenleme hakkı, hak arama özgürlüğü, adil yargılanma hakkı ve bilgi edinme hakkı gibi bütün temel insan hak ve özgürlüklerini tanır.

 

TBMM, 1982 Anayasası’nı daha demokratik bir hale getirmek ve ülkedeki demokratik hak ve özgürlüklerin kapsamını genişletmek amacıyla söz konusu Anayasa’ya ilişkin birçok değişikliği kabul etmiştir. Anayasa’da değişiklik yapılmasına ilişkin çalışmalar, AB’nin 1999 yılında Türkiye’yi aday ülke olarak tanımasından ve 2005 yılında Türkiye ile tam üyelik müzakerelerinin başlatılmasına karar verilmesinden sonra önemli ölçüde hız kazanmıştır.

 

Yasama Yetkisi

Yasama yetkisi Türk ulusu adına Türkiye Büyük Millet Meclisi’ne (TBMM) aittir ve bu yetki devredilemez. TBMM, 550 milletvekilinden oluşur ve TBMM seçimleri dört yılda bir yapılır. Milletvekilleri bütün ulusu temsil ederler ve görevlerine başlamadan önce yemin ederler.

 

TBMM’nin görev ve yetkileri arasında kanun teklif ve tasarılarını kabul etmek, kanunları değiştirmek ve kaldırmak; Bakanlar Kurulu’nu (Kabine) ve Bakanları denetlemek; Bakanlar Kurulu’na belirli konulara ilişkin olarak kanun hükmünde kararname çıkarma yetkisi vermek; bütçe ve kesin hesap kanun tasarılarını görüşmek ve kabul etmek; para basılması, savaş ilanı, sıkıyönetim ve olağanüstü hal konularında karar vermek; uluslararası anlaşmaları onaylamak ve Anayasa’ya uygun olarak TBMM üyelerinin beşte üçü ile genel ve özel af ilanlarına ilişkin karar vermek bulunur.

 

Yargı Yetkisi

Türkiye’de yargı yetkisi Türk milleti adına bağımsız mahkemeler ve yüksek yargı organlarınca kullanılır. Anayasa’nın yargı yetkisine ilişkin bölümü hukukun üstünlüğü ilkesine dayalıdır. Yargı yetkisi mahkemelerin bağımsızlığı ve hâkimlik teminatı ilkelerine dayanır. Hâkimler görevlerinde bağımsızdırlar; Anayasaya, kanuna ve hukuka uygun olarak vicdani kanaatlerine göre hüküm verirler.

 

Yasama ve yürütme organları mahkeme kararlarına uygun hareket etmek zorundadırlar. Ayrıca, bu organlar ilgili mahkeme kararlarını değiştiremezler veya bu kararların uygulanmasını geciktiremezler. İşlevsel açıdan, Anayasa’da üçlü bir yargı sistemi benimsenmiş ve yargı sistemi bu doğrultuda idari yargı, adli yargı ve özel yargı olarak üçe ayrılmıştır.

 

Anayasa Mahkemesi, Yargıtay, Danıştay, Askeri Yargıtay, Askeri Yüksek İdare Mahkemesi ve Uyuşmazlık Mahkemesi Anayasa’nın yargı yetkisine ilişkin bölümünde belirtilen yüksek mahkemelerdir. Hâkimler ve Savcılar Yüksek Kurulu ile Sayıştay, Anayasa’nın yargı yetkisine ilişkin bölümünde belirtilen özel işlevleri yürüten diğer iki yüksek yargı kurumudur.

 

Yürütme Yetkisi

Türkiye’de yürütme yetkisinin ikili bir yapısı vardır. Yürütme yetkisi, Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanı ve Bakanlar Kurulu (Kabine) tarafından yerine getirilir.

 

Cumhurbaşkanı

Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanı Devletin başıdır. Türkiye Cumhuriyeti’ni ve Türk ulusunun birliğini temsil eder. Cumhurbaşkanı, 40 yaşını doldurmuş ve yüksek öğrenimini tamamlamış Türkiye Büyük Millet Meclisi üyeleri arasından veya bu koşulları karşılayan ve milletvekili seçilme yeterliliği olan Türk vatandaşları arasından halk oylaması ile seçilir. Cumhurbaşkanının görev süresi beş yıldır ve bir kişi en fazla iki dönem için Cumhurbaşkanı seçilebilir.

 

Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanının yasama, yürütme ve yargı erklerine ilişkin görev ve yetkileri vardır. Cumhurbaşkanı, ayrıca, Anayasa’nın uygulanmasının ve devlet organlarının düzenli ve uyumlu bir şekilde çalışmasının sağlanmasından sorumludur.

 

Başbakan ve Bakanlar Kurulu

Bakanlar Kurulu (Kabine), Cumhurbaşkanı tarafından TBMM üyeleri arasından atanan Başbakan ve Başbakan tarafından aday gösterilip Cumhurbaşkanı tarafından atanan Bakanlardan oluşur. Bakanlar milletvekilleri arasından atanabileceği gibi, milletvekili seçilme yeterliliğine sahip TBMM üyesi olmayan kişiler arasından da atanabilirler. Bakanlar, gerekli görüldüğünde Başbakanın önerisi üzerine Cumhurbaşkanı tarafından görevlerinden alınabilirler.

 

Bakanlar Kurulu’nun temel görevi, devletin iç ve dış politikalarının açık ve kesin bir biçimde belirlenip uygulanmasıdır. Bakanlar Kurulu, görevlerinin yerine getirilmesinde Meclis’e karşı sorumludur.